TET प्राथमिक शिक्षक की तैयारी हेतु सिलेबस के अनुसार संस्कृत भाषा में दो अपठित (एक गद्यांश, एक पद्यांश) उनके हिन्दी अनुवाद एवं वैकल्पिक प्रश्न (गद्य – 8, पद्य – 7) तथा चार-चार विकल्प हिन्दी अनुवाद सहित प्रस्तुत हैं। साथ ही अंत में उत्तर-कुंजी भी दी गई है।

प्रथमः अपठितः गद्यांशः (गद्यांश)

संस्कृत मूलम् –

अस्माकं देशः भारतवर्षः विविधतायाः सुन्दरं स्थलम् अस्ति। अत्र विविधाः भाषाः, धर्माः, संस्कृतयः, उत्सवाः च दृश्यन्ते। एषा विविधता अस्माकं समृद्धिः अस्ति, न तु दुर्बलता। भारतीयाः सर्वदा परस्परं स्नेहेन, सौहार्देन च निवसन्ति। अयोध्यायां राममन्दिरस्य निर्माणं, काश्यां विश्वनाथमन्दिरस्य सुन्दरीकरणं, प्रयागराजे कुम्भमेलस्य आयोजनं च अस्माकं सांस्कृतिकगौरवस्य प्रतीकानि सन्ति। वयं यदि एकताबद्धाः भवेम, तर्हि विश्वे भारतस्य स्थानं सर्वोच्चं स्यात्। शिक्षा, स्वास्थ्यं, कृषिः, विज्ञानं, कलाः च अस्माकं प्रगतेः मुख्यानि सोपानानि सन्ति। सर्वेषां विकासाय सर्वकारः नवानि योजनानि आरभते। जनाः अपि स्व-कर्तव्यं पालयन्तः देशोन्नतौ सहाय्यं कुर्वन्तु।

हिन्दी अनुवाद –

हमारा देश भारतवर्ष विविधताओं का सुन्दर स्थान है। यहाँ विभिन्न भाषाएँ, धर्म, संस्कृतियाँ और त्योहार दिखाई देते हैं। यह विविधता हमारी समृद्धि है, कमजोरी नहीं। भारतीय सदा परस्पर प्रेम और सौहार्द के साथ निवास करते हैं। अयोध्या में राममन्दिर का निर्माण, काशी में विश्वनाथ मन्दिर का सुन्दरीकरण, प्रयागराज में कुम्भमेले का आयोजन हमारी सांस्कृतिक गौरव के प्रतीक हैं। हम यदि एकताबद्ध हों, तो विश्व में भारत का स्थान सर्वोच्च हो। शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, विज्ञान और कलाएँ हमारी प्रगति के मुख्य सोपान हैं। सभी के विकास के लिए सरकार नई योजनाएँ आरम्भ करती है। जन भी अपने कर्तव्य का पालन करते हुए देशोन्नति में सहायता करें।

गद्यांश पर 8 बहुविकल्पीय प्रश्न

प्रश्न 1. भारतवर्षः कीदृशं स्थलम् अस्ति?
(A) एकरूपतायाः
(B) विविधतायाः
(C) संकीर्णतायाः
(D) नीरसतायाः

प्रश्न 2. भारतीयाः परस्परं कया सह निवसन्ति?
(A) द्वेषेण
(B) स्पर्धया
(C) स्नेहेन सौहार्देन च
(D) उदासीनतया

प्रश्न 3. अस्माकं समृद्धिः का अस्ति?
(A) धनम्
(B) विविधता
(C) सैन्यबलम्
(D) प्रदूषणम्

प्रश्न 4. ‘सांस्कृतिकगौरवस्य प्रतीकानि’ इति कानि सन्ति?
(A) राममन्दिरम्, विश्वनाथमन्दिरम्, कुम्भमेलः
(B) केवलं महलाः
(C) केवलं नद्यः
(D) केवलं पर्वताः

प्रश्न 5. विश्वे भारतस्य स्थानं सर्वोच्चं कदा स्यात्?
(A) जब अधिक धनं स्यात्
(B) जब एकताबद्धाः भवेम
(C) जब अधिक सैनिकाः स्युः
(D) जब अधिक नगराणि स्युः

प्रश्न 6. प्रगतेः मुख्यानि सोपानानि के सन्ति?
(A) शिक्षा, स्वास्थ्यं, कृषिः, विज्ञानं, कलाः
(B) केवलं मनोरञ्जनम्
(C) केवलं युद्धम्
(D) केवलं सञ्चयः

प्रश्न 7. सर्वकारः सर्वेषां विकासाय किम् आरभते?
(A) युद्धानि
(B) नवानि योजनानि
(C) बन्दीगृहाणि
(D) करान्

प्रश्न 8. अस्मिन् गद्यांशे ‘कर्तव्य’ शब्दः कस्मै प्रयुक्तः?
(A) सर्वकाराय
(B) जनेभ्यः
(C) शिक्षकाय
(D) सैनिकाय


द्वितीयः अपठितः पद्यांशः (पद्यांश)

संस्कृत मूलम् –

अहिंसा सत्यम् अस्तेयम्, शौचम् इन्द्रियनिग्रहः।
एतं द्विजाः सदा कुर्युः, धर्मं प्राप्नुयुरुत्तमम्॥
दानम् इज्या तपः कर्म, विद्यायुक्तं विवेकतः।
यः करोति नरः श्रद्धया, स याति परमां गतिम्॥
नास्ति बुद्धिः परं धनम्, नास्ति मोहात् परं रिपुः।
नास्ति दानात् परं सुखम्, नास्ति सत्यात् परो जयः॥

हिन्दी अनुवाद –

अहिंसा, सत्य, चोरी न करना, शौच (पवित्रता) तथा इन्द्रियों का निग्रह – ब्राह्मण (द्विज) इन्हें सदा करें, तो वे उत्तम धर्म को प्राप्त करें। दान, यज्ञ, तप, विवेकयुक्त विद्या – जो मनुष्य श्रद्धा से करता है, वह परम गति को प्राप्त होता है। बुद्धि से बढ़कर कोई धन नहीं, मोह से बढ़कर कोई शत्रु नहीं, दान से बढ़कर कोई सुख नहीं, सत्य से बढ़कर कोई विजय नहीं।

पद्यांश पर 7 बहुविकल्पीय प्रश्न

प्रश्न 1. अहिंसा, सत्यं, अस्तेयं, शौचं, इन्द्रियनिग्रहः – एते के सन्ति?
(A) धर्मस्य अङ्गानि
(B) पापस्य अङ्गानि
(C) राजनीतेः अङ्गानि
(D) मनोरञ्जनस्य अङ्गानि

प्रश्न 2. ‘द्विजाः’ इत्यत्र के अभिप्रेताः?
(A) पशवः
(B) ब्राह्मणादयः
(C) शूद्राः
(D) विदेशिनः

प्रश्न 3. कया युक्तं दानं, इज्या, तपः कर्म करणीयम्?
(A) मूर्खतया
(B) विद्यायुक्तं विवेकतः
(C) क्रोधेन
(D) लोभेन

प्रश्न 4. किं परमं धनम् अस्ति?
(A) सुवर्णम्
(B) रजतम्
(C) बुद्धिः
(D) भूमिः

प्रश्न 5. कः परमः रिपुः अस्ति?
(A) शत्रुः
(B) मोहः
(C) कामः
(D) क्रोधः

प्रश्न 6. कस्मात् परं सुखम् नास्ति?
(A) दानात्
(B) भोगात्
(C) निद्रायाः
(D) आहारात्

प्रश्न 7. ‘नास्ति सत्यात् परो जयः’ इत्यत्र किं सन्देशः?
(A) असत्यस्य विजयः
(B) सत्यस्य पराजयः
(C) सत्यमेव विजयते
(D) सत्यं त्याज्यम्


सर्वप्रश्नानाम् उत्तराणि (सभी प्रश्नों की उत्तर-सूची)

गद्यांश (प्रश्न १–८)

प्रश्न 1. उत्तर (B) विविधतायाः
प्रश्न 2. उत्तर (C) स्नेहेन सौहार्देन च
प्रश्न 3. उत्तर (B) विविधता
प्रश्न 4. उत्तर (A) राममन्दिरम्, विश्वनाथमन्दिरम्, कुम्भमेलः
प्रश्न 5. उत्तर (B) जब एकताबद्धाः भवेम
प्रश्न 6. उत्तर (A) शिक्षा, स्वास्थ्यं, कृषिः, विज्ञानं, कलाः
प्रश्न 7. उत्तर (B) नवानि योजनानि
प्रश्न 8. उत्तर (B) जनेभ्यः

पद्यांश (प्रश्न १–७)

प्रश्न 1. उत्तर (A) धर्मस्य अङ्गानि
प्रश्न 2. उत्तर (B) ब्राह्मणादयः
प्रश्न 3. उत्तर (B) विद्यायुक्तं विवेकतः
प्रश्न 4. उत्तर (C) बुद्धिः
प्रश्न 5. उत्तर (B) मोहः
प्रश्न 6. उत्तर (A) दानात्
प्रश्न 7. उत्तर (C) सत्यमेव विजयते